Boşanma davalarının en hassas ve yıpratıcı süreçlerinden biri kuşkusuz çocukların durumudur. Anne ve baba arasındaki çekişmeler, zaman zaman çocukların da ebeveynlerden birine karşı mesafe koymasına, hatta onunla görüşmeyi kesin bir dille reddetmesine yol açabilir. Böyle bir durumla karşılaşıldığında aile mahkemesi hakiminin nasıl bir yol izleyeceği, çocuğun beyanının ne derece dikkate alınacağı büyük bir merak konusudur.
Peki, boşanma sürecinde çocuk anne veya babasıyla görüşmek istemediğini söylerse mahkeme bu talebi doğrudan kabul eder mi? Avukat Ali Tümbaş Hukuk Bürosu olarak, 21 yıllık tecrübemiz ışığında Yargıtay uygulamaları ve Türk Medeni Kanunu çerçevesinde konusunu tüm detaylarıyla ele aldık.
Mahkemenin Temel Ölçütü: Çocuğun Üstün Yararı
Aile hukukunda çocukla ilgili verilecek tüm kararlarda (velayet, kişisel ilişki tesisi, iştirak nafakası) hakim için tek ve en üstün kriter “çocuğun üstün yararı” ilkesidir. Çocuğun üstün yararı; onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve sosyal gelişiminin en iyi şekilde korunması ve desteklenmesi anlamına gelir.
Mahkeme, ebeveynlerin isteklerinden ziyade çocuğun menfaatini ön planda tutar. Dolayısıyla çocuğun “Ben babamla görüşmek istemiyorum” veya “Anneme gitmeyeceğim” demesi, tek başına mahkemenin kişisel ilişkiyi tamamen kesmesi için yeterli değildir. Hakim, bu reddin arkasındaki somut sebepleri araştırmakla yükümlüdür.
Boşanma Davasında Velayeti Alan Ebeveyn Çocuğun Okulunu Tek Başına Değiştirebilir mi? yazımızı okumak için
Çocuğun Yaşı ve İdrak Gücünün Önemi
Çocuğun beyanının hukuki açıdan değerlendirilmesinde yaş ve olgunluk düzeyi kritik bir rol oynar. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Yargıtay’ın yerleşmiş içtihatları uyarınca, belirli bir olgunluğa erişmiş çocukların kendi geleceklerini ilgilendiren konularda görüşlerinin alınması zorunludur.
Uygulamada idrak yaşı ve değerlendirme süreçleri şu şekildedir:
- 0 – 6 Yaş Arası (Okul Öncesi Dönem): Bu yaş grubundaki çocukların idrak gücünün henüz gelişmediği kabul edilir. Çocuğun reddetme söylemleri genellikle yönlendirmeye veya anlık tepkilere dayandığı için hakim, pedagog ve uzman raporları doğrultusunda karar verir.
- 7 – 11 Yaş Arası: Çocuğun kendisini ifade etme yeteneği gelişmiştir. Ancak ebeveyn yönlendirmesine açık oldukları için beyanları uzman psikologlar eşliğinde değerlendirilir.
- 12 Yaş ve Üzeri (İdrak Çağı): Yargıtay kararlarına göre 12 yaşını doldurmuş çocuk idrak çağında sayılır. Mahkeme, idrak çağındaki çocuğu bizzat dinlemek veya uzman aracılığıyla görüşünü almak zorundadır. Çocuğun mantıklı ve özgür iradesine dayanan tercihi mahkeme kararlarında son derece etkilidir.

Sosyal İnceleme Raporu (SİR) ve Uzman İncelemesi
Gaziantep Adliyesi Aile Mahkemelerinde görülen vakalarda, çocuğun ebeveynlerden birini istememesi durumunda hakim hemen bir Pedagoji/Sosyal Hizmet Uzmanı görevlendirir. Uzman; çocukla, anneyle ve babayla ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirir. Gerekirse ev ortamını inceler.
Bu sürecin ardından hazırlanan Sosyal İnceleme Raporu (SİR) mahkemeye sunulur. Uzman raporda şu soruların cevabını arar:
- Çocuğun reddetme gerekçesi haklı ve somut bir sebebe (şiddet, istismar, ağır ilgisizlik) mi dayanıyor?
- Çocuk, yanında kaldığı ebeveyn tarafından diğer ebeveyne karşı kışkırtılıyor mu? (Ebeveyne Yabancılaştırma Sendromu)
- Çocuğun reddi anlık bir tepki mi yoksa kalıcı bir psikolojik travmanın sonucu mu?
Yargıtay İçtihati: “İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınmadan ve uzman raporu tanzim edilmeden kişisel ilişki tesis edilmesi veya kişisel ilişkinin tamamen kaldırılması usul ve yasaya aykırıdır.”
Çocuğun Görüşmek İstememesinin Sebeplerine Göre Mahkeme Kararları
Mahkeme, uzmanın sunduğu rapor ve dosyadaki delilleri birlikte değerlendirerek nihai kararını verir. Karar, reddin gerekçesine göre değişiklik gösterir:
1. Haklı Sebeplerin Varlığı (Şiddet, İstismar, İhmal)
Eğer çocuk; diğer ebeveynden fiziksel, psikolojik veya cinsel şiddet görmüşse, ağır ihmale uğramışsa veya ebeveynin yaşam tarzı çocuğun gelişimini tehlikeye düşürüyorsa, mahkeme çocuğun talebini haklı bulur. Bu durumda kişisel ilişkinin kaldırılması kararı verilebilir veya görüşmelerin bir uzman gözetiminde (süpervizör eşliğinde) yapılmasına hükmedilebilir.
2. Ebeveyne Yabancılaştırma (Kışkırtma ve Yönlendirme)
Eğer çocuk, yanında kaldığı anne veya baba tarafından sürekli olarak diğer tarafa karşı dolduruluyor, korkutuluyor veya sevgisizlikle tehdit ediliyorsa bu durum bir çocuk istismarı olarak kabul edilir. Mahkeme, çocuğun beyanının özgür iradeye dayanmadığını tespit ederse, velayeti değiştirmek de dahil olmak üzere çocuk ile diğer ebeveyn arasında aşamalı (kişisel ilişkinin tedricen kurulması) bir takvim belirler.
3. Soyut ve Mazeretsiz Reddetme
Çocuğun geçerli bir sebebi olmaksızın “Sadece gitmek istemiyorum” demesi durumunda, uzmanlar eşliğinde tepkinin kaynağı çözülmeye çalışılır. Çocuğun üstün yararı ebeveyn sevgisinden ve şefkatinden mahrum kalmamasını gerektirdiği için, kısa süreli de olsa kişisel ilişki (görüşme günü) düzenlenir.
Kişisel İlişki Kararına Uyulmazsa Ne Olur?
Mahkeme kişisel ilişki kararı vermesine rağmen, velayeti elinde bulunduran ebeveyn çocuğu göstermezse veya çocuğu kışkırtarak gitmesini engellerse yasal yaptırımlar uygulanır.
Eski dönemdeki icra yoluyla çocuk teslimi uygulaması kaldırılarak, Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü (ADMİM) bünyesindeki uzmanlar devreye girmiştir. Çocuğun teslim edilmemesi durumunda:
- Çocuk, uzman psikolog ve çocuk gelişimciler rehberliğinde teslim alınır.
- Velayeti elinde tutan taraf hakkında disiplin hapsi ve idari yaptırımlar gündeme gelebilir.
- Çocuğu sürekli göstermemek ve diğer ebeveynle bağını koparmak, velayetin değiştirilmesi davası açılması için haklı bir sebep oluşturur.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuk kaç yaşından itibaren hangi ebeveynle kalacağına veya görüşeceğine kendi karar verir?
Hukuken 12 yaşını doldurmuş (idrak çağındaki) çocukların dinlenmesi esastır. Ancak nihai kararı çocuk değil; çocuğun sunduğu gerekçelerin mantıklı ve onun yararına olup olmadığını değerlendiren hakim verir.
Çocuk mahkemede ifade vermek zorunda mıdır?
Çocuk duruşma salonunda tarafların önünde ifade vermez. Çocuğun beyanı, adli görüşme odalarında (AGO) uzman psikolog veya pedagog eşliğinde, kamera kaydı altında ve baskıdan uzak bir ortamda alınır.
Eşim çocuğu bana karşı dolduruyor ve çocuk beni reddediyor, ne yapmalıyım?
Bu durum “Ebeveyne Yabancılaştırma Sendromu” olarak adlandırılır. Mahkemeden Sosyal İnceleme Raporu talep edilmeli, pedagog incelemesiyle çocuğun yönlendirildiği kanıtlanmalıdır. Gerekirse velayetin değiştirilmesi davası açılabilir.
Çocuk babasıyla görüşmek istemezse nafaka ödeme yükümlülüğü biter mi?
Hayır. Çocuğun ebeveyniyle görüşmek istememesi veya kişisel ilişkinin kurulamaması, babanın iştirak nafakası ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
İletişim ve Destek
Çocuğun ebeveyni reddetmesi ve velayet süreçleri, pedagojik ve hukuki boyutları olan son derece hassas konulardır. Çocuğunuzun ruh sağlığını korumak ve hukuki haklarınızı eksiksiz savunmak için 21 yıllık tecrübemizle yanınızdayız.
- Telefon: 0342 232 56 56 / 0532 715 47 05
Yasal Uyarı: Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
Kaynaklar:
- Türk Medeni Kanunu (4721 Sayılı Kanun m. 182, 323, 324)
- Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (m. 12)
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 2. Hukuk Dairesi Emsal Kararları
Bir yanıt yazın